Көп жылдар бойы шашыранды склероз (ШС) негізінен оның белгілеріне қарап анықталды, биологиялық механизмдеріне емес. Алайда жаңа зерттеу бұл тәсілге күмән келтіріп, ШС екі түрлі биологиялық жолмен дамуы мүмкін екенін дәлелдейді. Бұл жаңалық дәрігерлердің ауруды диагностикалау, болжам жасау және емдеу тактикасын таңдаудағы көзқарасын өзгертуі мүмкін.

ШС-қа дәстүрлі көзқарас

Клиникалық тәжірибеде шашыранды склероз әдетте кең ауқымды көріністері бар біртұтас ауру ретінде қарастырылады. Дәрігерлер емді таңдау үшін қабыну процестеріне, МРТ-дағы өзгерістерге және неврологиялық белгілерге сүйенеді. Дегенмен, көптеген науқастар үшін ауруды басқару қиын: біреулерге тиімді әдістер басқаларға көмектеспейді, ал аурудың өршуі жиі күтпеген сценарий бойынша жүреді.

Жаңа зерттеу: биологиялық үлгілер

Науқастар арасындағы айырмашылықтар бұрын ШС-тың күрделілігінің бір бөлігі деп есептелді. Алайда Brain журналында жарияланған зерттеу бұл айырмашылықтар негізгі биологиялық ерекшеліктерді көрсетуі мүмкін екенін ұсынады. Ғалымдар шексіз әртүрліліктің орнына, аурудың әртүрлі көріністері әртүрлі биологиялық үлгілермен байланысты деген гипотеза ұсынды.

Бұл гипотезаны тексеру үшін Лондон университеттік колледжі мен Queen Square Analytics зерттеушілері симптомдар мен клиникалық белгілерден тыс шығып, ШС кезінде мидың зақымдану биологиялық сигналдарына назар аударды. Олардың мақсаты ауру белсенділігін ғана емес, жасырын дегенерация заңдылықтары аурудың әртүрлі биологиялық даму жолдарын анықтай ала ма, соны білу болды.

Зерттеу әдістері

Команда екі дереккөзді біріктірді:

• Қандағы нейрофиламентті жеңіл тізбек (sNfL) деңгейін талдау — жүйке жасушалары зақымданғанда бөлінетін және ауру белсенділігінің маркері ретінде кеңінен қолданылатын ақуыз.
• МРТ-сканерлеу — уақыт өте келе мидағы құрылымдық дегенерацияның таралуын бақылауға мүмкіндік береді.

Әр дерек жиынтығын жеке талдаудың орнына, зерттеушілер UCL-де жасалған SuStaIn (Subtype and Stage Inference) машиналық оқыту моделін қолданды. Бұл модель аурудың нәзік үлгілерін анықтап, олардың дамуын бақылауға мүмкіндік береді, осылайша ШС бір биологиялық траекториямен жүре ме, әлде күрделірек пе, соны тексеруге жол ашты.

ШС-тың екі биологиялық қосалқы түрі

634 науқастың МРТ және биомаркер деректерін біріктіріп талдау күтпеген заңдылықты анықтады: аурудың біртұтас спектрінің орнына екі айқын құрылымдық үлгі табылды. Науқастар нейродегенерацияның әртүрлі жолдарын көрсететін топтарға бөлінді.

• Бірінші қосалқы түр — ерте кезеңде ми қыртысында шоғырланған зақымданумен сипатталды.
• Екінші қосалқы түр — мидың ақ затындағы дегенерациямен ерекшеленді.

Екі үлгі де ақырында ШС белгілеріне әкелгенімен, зақымданудың орналасуы мен таралуы топтар арасында айтарлықтай ерекшеленді.

Аурудың ағымы мен емдеуге әсері

Екі қосалқы түр тек анатомиясымен ғана емес, аурудың өршу қарқынымен де ерекшеленді. Бір топта құрылымдық өзгерістер баяу және біртіндеп жүрсе, екіншісінде нейродегенерация тез дамыды. Бұл ШС бір ғана биологиялық сценариймен дамымайтынын көрсетеді.

Мұндай биологиялық жіктеу ұқсас диагнозы бар науқастардың неге әртүрлі нәтижелерге тап болатынын түсіндіреді. Егер ШС бірнеше биологиялық жолмен дамыса, болжам тек симптомдардың ауырлығына ғана емес, нақты науқаста аурудың қай сценариймен жүріп жатқанына да байланысты болуы мүмкін. Бұл аурудың ерте белгілерін түсіндіру мен ұзақ мерзімді қауіптерді бағалауға деген көзқарасты өзгертуі ықтимал.

Жеке медицинаға жол ашу

Бұл заңдылық емге жауапта да байқалады: бір қосалқы түрдегі аурудың өршуін баяулататын терапиялар екіншісінде тиімді болмауы мүмкін. Бұл кейбір науқастардың белгілі бір дәрілерге жақсы жауап беріп, басқаларының әсер көрмеуін түсіндіреді.

Ми құрылымы мен қан биомаркерлеріндегі өзгерістер клиникалық нашарлаудан бұрын пайда болатындықтан, зерттеушілер мұндай типтеу тәсілі болашақта дәрігерлерге аурудың өршуін симптомдардан бұрын болжауға көмектеседі деп санайды.

Ғылым үшін бұл тұжырымдама ауру механизмдерін зерттеудің жаңа бағыттарын ашады, оларды бір диагноз аясында ажырату қиын еді. Егер болашақ зерттеулер бұл қорытындыларды растаса, ШС-ты емдеу жеке, биологиялық тұрғыдан бағытталған модельге жақындай түседі.

Келесі қадамдар

Қазіргі уақытта бұл жұмыс зерттеу сатысында, және бұл тәсіл клиникалық диагностика немесе ем таңдауға арналған емес. Келесі қадам — зерттеуді үлкен әрі әртүрлі науқас топтарында жалғастырып, сол биологиялық үлгілер шынайы жағдайда да сақталатынын анықтау.