Маржан рифтері: құндылығы мен қауіптері

Маржан рифтері бүкіл әлем бойынша адамзатқа зор пайда әкеледі. Олар балық шаруашылығын қолдап, туризмнің дамуына ықпал етеді, жағалауларды дауылдардан қорғайды және ғалымдарға жаңа дәрі-дәрмектерді жасауға көмектеседі. Бұл артықшылықтардың экономикалық құндылығы жыл сайын шамамен 9,8 триллион доллар деп бағаланады.

Алайда қазір ғалымдар жаһандық мұхиттардың жылынуы маржандардың жаппай ағаруына әкелгенін, бұл құбылыс Жердегі рифтердің шамамен жартысына әсер еткенін хабарлайды. Смитсон институтының зерттеушілері жасаған бұл қорытындылар алғаш рет мұндай оқиғалар кезінде ағарудың нақты ауқымын бағалауға мүмкіндік берді. 2023 жылы басталған теңіздегі ыстық толқыны әлі де жалғасуда. Зерттеу нәтижелері Nature Communications журналында жарияланды.

Маржандардың ағару себептері

Маржандар екі организмнің тығыз симбиозының арқасында өмір сүреді: рифтің қатты құрылымын түзетін, медузаларға туыстас ұсақ жануарлар және олардың тіндерінде өмір сүретін микроскопиялық балдырлар. Балдырлар күн сәулесін пайдаланып энергия өндіреді, осы энергиямен маржандар қоректенеді. Мұхит температурасы тым жоғары болғанда, бұл одақ бұзылады: маржандар балдырларды шығарып жібереді, негізгі энергия көзінен айырылады және ағарып кетеді — бұл ағару деп аталады. Балдырларсыз маржандар баяу өседі, нашар көбейеді және егер жылу стресі тым күшті немесе ұзақ болса, өліп қалуы мүмкін.

Үшінші жаһандық ағарудың ауқымы (2014–2017)

2014–2017 жылдардағы үшінші жаһандық маржан ағару оқиғасы кезінде келтірілген залалды бағалау үшін ондаған елдің ғалымдары күш біріктірді. Жобаны Смитсон тропикалық зерттеу институтының, Джеймс Кук университетінің (Австралия) және АҚШ-тың NOAA Coral Reef Watch бағдарламасының бұрынғы директоры басқарды. Команда мұхит бетінің температурасы туралы спутниктік деректерді, рифтерді зерттеу нәтижелері мен әуеден түсірілген фотосуреттерді біріктірді. Бұл тәсіл ғарыштан алынған жылу әсері деректерін рифтердің нақты жағдайымен байланыстыруға мүмкіндік берді.

Смитсон институтының аға ғылыми қызметкері Шон Конноллидің айтуынша, бұл маржан ағаруын зерттеудің ең ауқымды географиялық талдауы болды: 41 ел мен аумақтағы 143 мекемеден 200-ге жуық автор өз деректерін ұсынды.

Салдары: маржандардың зақымдануы мен жойылуы

15 000-нан астам рифті зерттеу нәтижесінде рифтердің 80%-ы орташа немесе одан да күшті ағаруға ұшырағаны, ал 35%-ы — орташа немесе жоғары деңгейдегі маржандардың жойылуына тап болғаны анықталды. Зерттелген учаскелерде жылу стрессі мен рифтердің зақымдануы арасындағы байланыс анықталғаннан кейін, команда спутниктік деректерді тікелей зерттелмеген рифтердегі салдарды бағалау үшін пайдаланды. Нәтижесінде, әлемдегі маржан рифтерінің жартысынан көбі айтарлықтай ағаруға, ал 15%-ы маржандардың елеулі жойылуына ұшырағаны белгілі болды. Рифтер тозған сайын олар ұсынатын қызметтер — туризмнен түсетін табыс пен миллиондаған адамға қажетті теңіз өнімдері — да зардап шегеді.

Coral Reef Watch-тың бұрынғы директоры Марк Икиннің айтуынша, бұл оқиға кезінде жылу стрессі соншалықты жоғары болды, тіпті бұрын қажет болмаған жаңа, жоғары ескерту деңгейлерін енгізуге тура келді.

Джеймс Кук университетінің физика профессоры Скотт Херон рифтердің шамамен жартысы үш жыл ішінде екі немесе одан да көп рет жылу стрессіне ұшырап, ағарғанын, бұл жиі жойқын салдарға әкелгенін атап өтті. Мысалы, Австралиядағы Үлкен тосқауыл рифінде екі оқиға қатарынан, кейін тағы үшеуі болды. Рифтер келесі ағаруға дейін қалпына келіп үлгермейді.

Мұхиттың жылынуы және төртінші жаһандық ағару

Соңғы 30 жылда планета маржандарының шамамен 50%-ын жоғалтты. Мұхиттар қазба отынды жағудан пайда болған артық жылудың көп бөлігін сіңіреді. Егер бұл сіңіру болмаса, Жердегі ауа температурасы шамамен 50 градус Цельсийге жетер еді. Енді әлем бойынша жиналған деректер Жердің 2023 жылдың басында басталған төртінші жаһандық маржан ағару оқиғасын бастан өткеріп жатқанын көрсетеді.

Шон Коннолли үшінші жаһандық ағару тарихтағы ең ауыр әрі ауқымды болғанын, бірақ қазір рифтер одан да күрделі төртінші оқиғамен бетпе-бет келіп отырғанын айтады.

Маржан рифтерін жаһандық бақылаудың маңызы

STRI директоры Джошуа Тьюксбери жергілікті, аймақтық және жаһандық экономикалар табиғи жүйелердің, соның ішінде маржан рифтерінің саулығына қатты тәуелді екенін, бірақ біз оларды көбіне өздігінен түсінікті нәрсе ретінде қабылдайтынымызды атап өтті. Ғылыми қауымдастықтардың, осы жаһандық команда сияқты, осындай маңызды жүйелердегі өзгерістерді бақылау үшін бірігуі өте маңызды. Бұл үшін география мен технологияларды — спутниктік қашықтықтан зондтаудан бастап, ғарыштық бақылауларды калибрлейтін және нақты залал ауқымын көрсететін суасты зерттеулеріне дейін — біріктіру қажет.