Cedars-Sinai зерттеушілері қалпына келтірудің биологиялық механизмін анықтады, бұл болашақта жұлын жарақаттарын, инсультті және шашыранды склероз сияқты неврологиялық ауруларды емдеудің жаңа тәсілдеріне жол ашуы мүмкін. Nature журналында жарияланған нәтижелер астроциттердің — орталық жүйке жүйесінің негізгі тірек жасушаларының — күтпеген рөлін көрсетеді.

Астроциттердің күтпеген рөлі

Астроциттер орталық жүйке жүйесінің — ми мен жұлынның — аурулары мен жарақаттарына жауап беруде аса маңызды рөл атқарады. Зерттеулер көрсеткендей, жарақаттан алыс орналасқан астроциттер жұлынның қалпына келуіне белсенді ықпал етеді. Сондай-ақ, бұл зерттеу осы ерекше жасушалардың иммундық жүйеге жарақаттан кейінгі тіндерді қалдықтардан тазарту қажеттігі туралы сигнал беретін механизмін анықтады — бұл жазылудың маңызды кезеңі. Бұл жасушалар «зақымданудан алыс астроциттер» (lesion-remote astrocytes, LRA) деп аталды және олардың бірнеше қосалқы түрлері анықталды. Ғалымдар алғаш рет осы қосалқы түрлердің бірінің қашықтағы жарақатты анықтап, қалпына келуді қолдайтын жауап бере алатынын түсіндірді.

Жұлынның қалпына келу механизмі

Жұлын — бұл мидан омыртқа бойымен төмен қарай созылатын ұзын жүйке тінінің шоғыры. Оның ішкі бөлігі — сұр зат — жүйке жасушалары мен астроциттерден тұрады, ал сыртқы қабаты — ақ зат — астроциттер мен жүйке талшықтарынан құралған, олар ми мен дене арасындағы сигналдарды жеткізеді. Астроциттер осы сигналдардың дұрыс берілуі үшін қажетті тұрақты ортаны қамтамасыз етеді.

Жұлын жарақаты кезінде жүйке талшықтары үзіліп, бұл салдануға және сезімталдықтың жоғалуына әкелуі мүмкін. Зақымданған талшықтар қалдықтарға ыдырайды. Басқа тіндерден айырмашылығы, онда қабыну тек жарақат аймағымен шектелсе, жұлында жүйке талшықтарының ұзындығына байланысты қабыну мен зақымдану бастапқы ошақтан алысқа таралуы мүмкін.

Эксперименттер мен негізгі жаңалықтар

Жұлын жарақаты бар тышқандарға жүргізілген тәжірибелерде LRA жасушалары қалпына келуді ынталандыруда шешуші рөл атқаратыны анықталды. Сондай-ақ, адам жұлын тіндерінде де осыған ұқсас процесс жүретіні дәлелденді.

LRA қосалқы түрлерінің бірі CCN1 ақуызын шығарады, ол иммундық жасушалар — микроглияларға сигнал береді. Микроглия орталық жүйке жүйесінде «тазалаушы» қызметін атқарады: жарақаттан кейін ол жүйке талшықтарының майға бай қалдықтарын жұтады, бірақ бұл микроглияға өзіндік «қорыту қиындықтарын» тудыруы мүмкін. Эксперименттер CCN1 сигналы микроглияның майларды тиімдірек өңдеу үшін өзінің метаболизмін өзгертуіне ықпал ететінін көрсетті.

Қалпына келу мен емдеудегі маңызы

Қалдықтарды тиімді тазарту кейбір науқастарда жұлын жарақатынан кейін ішінара, өздігінен қалпына келудің себебін түсіндіруі мүмкін. Зерттеушілер астроциттер шығаратын CCN1-ді жойғанда, жазылу айтарлықтай нашарлады: микроглия қалдықтарды жұтқанымен, оларды қорыта алмады, бұл микроглия ішінде қалдықтардың жиналуына, қабынудың күшеюіне және тіндердің қалпына келуінің нашарлауына әкелді.

CCN1-мен байланысты осындай процесс шашыранды склерозбен ауыратын адамдардың жұлын тіндерін зерттегенде де анықталды. Бұл қалпына келудің негізгі принциптері ми мен жұлын жарақаттарына да қолданылуы мүмкін екенін көрсетеді.

Болашағы және әрі қарайғы зерттеулер

Астроциттердің орталық жүйке жүйесінің жазылуындағы рөлі әлі толық зерттелмеген. Жаңа деректер зақымданудан алыс астроциттер созылмалы қабынуды шектеп, функционалды маңызды регенерацияға ықпал етіп, ми мен жұлынның жарақаттары мен ауруларынан кейінгі неврологиялық қалпына келуді жақсарта алатынын көрсетеді.

Қазіргі уақытта CCN1 жолын пайдалану арқылы жұлынның қалпына келуін жақсартуға бағытталған стратегиялар әзірленуде. Сондай-ақ, астроциттер шығаратын CCN1-нің қабыну, нейродегенеративті аурулар мен қартаю процестеріне әсері зерттелуде.