Планетаның тұрғындарының үштен бірінен астамы алыстан көрмеушілікпен (миопия) зардап шегеді, ал 2000 жылы бұл көрсеткіш шамамен бір жарым есе төмен болған. Көру қабілетінің нашарлауының кең таралу себептері ғылыми қауымдастықта белсенді зерттелуде. Жақында жүргізілген зерттеулер бұрынғы әдістердің бұл мәселені шешуде тиімсіз болуы мүмкін екенін, себебі оның механизмдері дұрыс түсінілмегенін көрсетеді.

Алыстан көрмеушіліктің таралу факторлары

XXI ғасырда миопия жағдайларының күрт өсуі көбіне компьютер, смартфон және планшет экрандарының алдында өткізілетін уақыттың артуымен байланыстырылды. Алайда бұл гипотезаға күмән келтірілді, себебі 2000 жылы-ақ Жер тұрғындарының шамамен 23%-ы алыстан көрмеушілікке шалдыққан еді, ал көптеген елдерде экран алдында өткізілетін уақыт салыстырмалы түрде аз болатын. Бірқатар ғылыми жұмыстар балалардың күндізгі уақытта далада жеткілікті уақыт өткізбеуі маңызды фактор екенін көрсетті. Бала таза ауада аз болған сайын, ересек жаста миопияның даму қаупі жоғарылайды. Бұл ультракүлгін сәуленің көру қабілетіне оң әсерімен байланыстырылады.

Механизмнің жаңа түсіндірмесі

Cell Reports журналында жарияланған зерттеу балама түсіндірме ұсынады. Жаңа гипотеза бойынша, негізгі қауіп факторы — көздің ұзақ уақыт бойы төмен жарықта (көбіне үй ішінде) күш түсуі. Далада жарықтың қарқындылығы жүздеген ватт/шаршы метрге жетеді, бұл қарашықтың тарылуына және торлы қабыққа жеткілікті жарық түсуіне мүмкіндік береді. Үй ішінде, жақын заттарға (мысалы, телефон, планшет немесе кітап) қарағанда да қарашық тарылады, бірақ жарық деңгейі әлдеқайда төмен — әдетте ондаған ватт/шаршы метрден аспайды, ал күндіз даладағыдан ондаған есе аз болуы мүмкін. Соның салдарынан, қарашық тарығанымен, торлы қабыққа қалыпты жұмыс істеуге қажетті жарық жетпейді.

Эволюциялық аспект

Соңғы екі миллион жылда адам үшін алысты көру жақыннан гөрі маңыздырақ болды. Сондықтан адамның көзі ұзақ уақыт бойы жақын қашықтықта, әсіресе жеткіліксіз жарықта жұмыс істеуге толық бейімделмеген.

Алдын алу әдістері

Зерттеушілер миопияның дамуын баяулату немесе алдын алуға болады деп болжайды, егер көзге жарық жеткілікті түсіп, қарашықтың тарылуына кедергі келтіретін жағдайлар жасалса. Бұл үшін арнайы линзалар (мультифокалды немесе контрастты төмендететін) немесе қарашықты тарылтатын бұлшықеттердің жұмысын тежейтін препараттар, мысалы, атропин тамшылары қолданылуы мүмкін.

Баламалы әдіс — ашық ауада жиі болып, алысты көру. Алайда қазіргі жағдайда адамдар күн сайын бірнеше сағат далада сирек болады. Арнайы линзалар мен атропин тамшыларын қолдану жануарлар үлгілерінде және балаларда миопияның дамуын баяулатудың неғұрлым практикалық тәсілі ретінде көрсетілген.

Шектеулер мен болашағы

Жаңа тәсілдің жаңашылдығына қарамастан, бұл гипотезаның балалық шақта далада өткізілген уақыт пен ересек жаста миопияның даму қаупі арасындағы бұрыннан белгілі байланыспен қаншалықты үйлесетіндігі әлі анық емес. Механизмді толық растау үшін ұсынылған гипотезаға негізделген ауқымды зерттеулер қажет.