Қазіргі заманғы орта адамға биологиялық талаптар қояды, оған эволюция бізді толықтай дайындаған жоқ. Бұл созылмалы күйзеліске, ұрпақ өрбіту қабілетінің төмендеуіне және қабыну ауруларының өсуіне әкеледі.

Эволюция мен индустрияландыру арасындағы сәйкессіздік

Эволюциялық антропологтар Колин Шоу (Цюрих университеті) мен Даниэль Лонгман (Лафборо) қазіргі әлемнің даму қарқыны адамның биологиясының бейімделу мүмкіндігінен әлдеқайда озып кеткенін атап өтеді. Олардың талдауы созылмалы күйзеліс пен денсаулыққа қатысты кең таралған мәселелердің табиғат қалыптастырған физиология мен бүгінгі күні адамдардың көпшілігі өмір сүретін жоғары индустрияланған орта арасындағы терең сәйкессіздіктен туындайтынын көрсетеді.

Адам өмір сүру жағдайлары қалай өзгерді

Мыңдаған жылдар бойы адам аңшы-терімші өміріне тән физикалық және психологиялық талаптарға бейімделіп эволюцияланды: үнемі қозғалыс, қысқа мерзімді күшті күйзеліс сәттері және табиғатпен күнделікті байланыс. Индустрияландыру бірнеше ғасыр ішінде бұл жағдайларды түбегейлі өзгертті: шу, ауа мен жарықтың ластануы, микропластик, пестицидтер, тұрақты сенсорлық жүктеме, жасанды жарық, өңделген тағам және ұзақ уақыт отырықшы өмір салты пайда болды.

Колин Шоу түсіндіреді: «Біздің ата-бабаларымыздың жағдайында біз жыртқыштан қашу немесе қарсы тұру үшін өткір күйзеліске жақсы бейімделген едік. Арыстан анда-санда ғана пайда болатын, сондықтан қорғануға немесе қашуға дайын болу керек еді. Ең бастысы — арыстан кейін жоғалып кететін». Қазіргі әлемде күйзеліс тудыратын факторлар — жол қозғалысы, жұмыс қысымы, әлеуметтік желілер мен тұрақты шу — сол биологиялық механизмдерді іске қосады, олар бұрын жыртқышпен кездескенде өмір сүруге көмектескен. Алайда, ата-бабаларымыздағыдай күйзелістің тез шешілуі қазір сирек кездеседі. Лонгман қосады: «Біздің денеміз барлық осы күйзелістерді арыстан сияқты қабылдайды. Басшымен қиын әңгіме немесе көшедегі шу болсын, сіздің күйзеліс жүйеңіз әрдайым арыстанмен кездескендей әрекет етеді. Соның салдарынан жүйке жүйесінде күшті реакция пайда болады, бірақ қалпына келу болмайды».

Индустрияландырудың денсаулық пен ұрпақ өрбітуге әсері

Өз шолуында Шоу мен Лонгман индустриялық және қалалық өмір салтына көшу адамның эволюциялық бейімделуін төмендететінін көрсететін зерттеулерді қарастырады. Эволюциялық табыс тірі қалу мен ұрпақ қалдыруға байланысты, ал авторлардың пікірінше, индустрияландыру басталғалы бері бұл екі аспект те теріс әсерге ұшырады. Олар әлемнің көптеген елдерінде туу көрсеткішінің төмендеуін және қабыну мен аутоиммундық аурулардың өсуін қазіргі ортаның адам биологиясына қысым көрсететінінің дәлелі ретінде келтіреді.

Шоу атап өтеді: «Парадокс мынада: бір жағынан, біз көптеген адамдар үшін байлық, жайлылық және денсаулық сақтау жүйесін құрдық, бірақ екінші жағынан, осы индустриялық жетістіктердің кейбірі біздің иммундық, когнитивтік, физикалық және репродуктивтік функцияларымызға кері әсер етеді». Ең көп зерттелген мысалдардың бірі — 1950-жылдардан бері байқалып келе жатқан сперматозоидтардың саны мен қозғалысының тұрақты төмендеуі. Шоудың айтуынша, бұл тенденциялар қоршаған ортаның әсерімен байланысты: «Бұл пестицидтер мен гербицидтердің тағамда болуымен, сондай-ақ микропластикпен байланысты деп саналады».

Адамның әл-ауқатын қолдаудың жолдары

Технологиялық және экологиялық жағдайлар биологиялық эволюцияға қарағанда әлдеқайда жылдам өзгеруде. «Биологиялық бейімделу өте баяу жүреді. Ұзақ мерзімді генетикалық өзгерістерге ондаған және жүздеген мың жылдар қажет», — дейді Шоу. Зерттеушілердің пікірінше, адамның физиологиясы мен қазіргі өмір сүру жағдайлары арасындағы сәйкессіздік табиғи эволюциялық жолмен түзелмейді. Оның орнына, қоғамдар бұл жүктемелерді азайту, табиғатпен байланысты нығайту және дені сау әрі тұрақты орта құру үшін белсенді шаралар қабылдауы керек.

Бұл сәйкессіздікті жою үшін мәдени және экологиялық өзгерістер қажет. Шоу табиғатты қоғамдық денсаулықтың маңызды бөлігі ретінде қарастырып, табиғи ландшафттарды қорғау мен қалпына келтіруді ұсынады, сондай-ақ адамның эволюциясы өткен орталарға ұқсас жерлерді сақтау керек дейді. Ол сонымен қатар қалалық жоспарлауды қайта қарастырып, оны адамның физиологиясына сай етіп, зиянды әсерлерді азайтуды қолдайды. «Біздің зерттеулеріміз қандай ынталандырулар қан қысымына, жүрек соғу жиілігіне немесе иммундық функцияға көбірек әсер ететінін анықтап, бұл білімді шешім қабылдайтындарға жеткізе алады», — дейді Шоу. «Біз қалаларды дұрыс ұйымдастырып, бір мезгілде табиғи ортаны қалпына келтіріп, бағалап, онда көбірек уақыт өткізуіміз керек».