Қоңыржай ендіктердің тұрғындары жылдың шамамен жартысын табиғи жарықтың жеткіліксіз деңгейінде өткізеді. Мұндай кезеңдерде жасанды жарық негізгі жарық көзіне айналады, алайда соңғы ғылыми зерттеулер көрсеткендей, оның қарқындылығы көбіне қалыпты көңіл-күй мен денсаулықты сақтау үшін жеткіліксіз болып шығады.

Жарық және адамның эволюциясы

Адамзат Африкада қалыптасқан, онда климат пен жарық деңгейі орта және жоғары ендіктерге қарағанда айтарлықтай өзгеше. Мысалы, бір люкс — экваторда толық ай кезінде болатын жарық, бірақ Еуропада ашық аспандағы айлы түн экватордағыдан төрт есе күңгірт. Желтоқсанда Еуропада күн сәулесінің жарықтығы мың люкске ғана жетуі мүмкін, ал бұлтты күндері — жүздеген люкске дейін төмендейді. Салыстыру үшін, Африкада күндізгі жарық он мыңнан жүз мың люкске дейін жетеді.

Жарықтың көңіл-күйге әсері

Жарық деңгейіндегі мұндай айырмашылықтардың адамның өзін қалай сезінуіне әсері әлі толық зерттелмеген, себебі биологиялық тұрғыдан біз Африкадан шыққан кезден бері көп өзгерген жоқпыз. Жақында неміс ғалымдары Journal of Psychiatric Research журналында осы тақырыпқа арналған шағын эксперимент нәтижелерін жариялады.

Зерттеуге орташа жасы 24-те болатын 20 жас жігіт пен қыз қатысты. Олардың күн тәртібі өзгермеді, бірақ ұйқы мен сергектік акселерометрлер арқылы бақыланды, ал стресс гормоны — кортизол деңгейі сілекей мен зәр анализі арқылы анықталды.

Эксперимент жағдайлары

Қатысушылардың жартысы таңғы 8-ден 12-ге дейін 2700 К (сары түсті жарық, кәдімгі шам сияқты) және 55 люкс жарықта болды. Төмен түсті температураға байланысты меланопикалық люкс деңгейі небәрі 12 болды. Меланопикалық люкс — бұл формалды жарық емес, биологиялық сағаттарды белсендіретін тор қабықтың ерекше жарыққа сезімтал жасушалары арқылы өлшенетін көрсеткіш.

Топтың екінші жартысы сол уақытта 3500 К ақ жарықта және 800 люкс (немесе 481 меланопикалық люкс) деңгейінде болды — бұл шамамен бұлтты күнгі сырттағы жарыққа сәйкес келеді. Ал тұрғын үйлерде, әсіресе қыста және бұлтты ауа райында, жарық деңгейі әдетте бұдан әлдеқайда төмен.

Зерттеу нәтижелері

Бастапқыда топтар арасында айырмашылық болмады, бірақ бірнеше күннен кейін жарық режимі өзгерген соң айырмашылықтар байқалды. Әлсіз жарықта болған қатысушылар орта есеппен 25 минутқа аз ұйықтады, ал жылдам ұйқы фазасы уақыт бойынша ығысты.

Когнитивті тестілер объективті өзгерістерді анықтамады, бірақ қатысушылардың субъективті көңіл-күйі нашарлады. Эксперименттің сегізінші күнінен бастап төмен жарықтағы топ ұйқышылдық пен көңілсіздікке шағымдана бастады. Сонымен қатар, оларда күннің екінші жартысында және кешке кортизол деңгейі жарық топқа қарағанда жоғары болды, бұл стресстің артқанын көрсетеді.

Қорытындылар мен ұсыныстар

Зерттеу авторлары ұйқы мен көңіл-күйдегі мұндай өзгерістер депрессия белгілері жоқ адамдарда да тез пайда болса, көптеген заманауи адамдарда депрессиялық жағдайлардың даму қаупі жоғары деп болжайды. Бұл әсіресе күннің бірінші жартысын нашар жарықтандырылған кеңселерде немесе оқу сыныптарында өткізетіндер үшін өзекті.

Мәселені шешудің бір жолы — адамдар таңертең уақыт өткізетін бөлмелердегі жарық деңгейін арттыру және күндізгі жарыққа жақын түсті температурасы бар (3500 К және одан жоғары) жарық көздерін пайдалану, сары спектрлі жарықтың орнына. Алайда, кешкі уақытта тым жарық жарықтандыру, басқа зерттеулерге сәйкес, ұйқысыздық пен басқа да ұйқы проблемаларына әкелуі мүмкін екенін есте ұстаған жөн.