Тоқ ішек пен тік ішек обыры: бұл тек қарттардың ауруы емес

Тоқ ішек пен тік ішек обыры енді тек қарт адамдарға тән ауру деп саналмайды. Қазіргі таңда бұл диагноз жас ересектерге де жиі қойылып жүр, сондықтан ерте анықтау өмір мен өлім мәселесіне айналуда.

Қауіп топтары туралы түсініктің өзгеруі

Ұзақ уақыт бойы тоқ ішек пен тік ішек обыры негізінен егде жастағы адамдарда кездеседі деп есептелді. Алайда соңғы жылдардағы статистика жастар арасында бұл аурудың өсуін көрсетіп отыр, бұл әлемдік мамандарды алаңдатуда. Бұл мәселеге ерекше назар аудартқан оқиға — актер Чедвик Боузманның 2020 жылы 43 жасында қайтыс болуы. Бұл жағдай 50 жасқа дейінгі адамдар арасында аурудың өсуін айқындап, қауіп топтары туралы бұрынғы көзқарастарға күмән тудырды.

Жаһандық үрдістер мен өсу себептері

The Lancet Oncology журналында жарияланған халықаралық зерттеулер жас ересектер арасында тоқ ішек пен тік ішек обырының өсуін растайды. 2013-2017 жылдар аралығында 50 елдің 27-сінде 50 жасқа дейінгі адамдар арасында аурушаңдық артқан. Ең көп жағдайлар Солтүстік Америка мен Еуропада тіркелсе де, Шығыс Еуропа, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азия, сондай-ақ Оңтүстік Америкада да айтарлықтай өсу байқалады.

Мамандар бұл үрдісті өмір салтының жаһандық өзгерістерімен байланыстырады: тамақтану әдеттерінің өзгеруі, физикалық белсенділіктің төмендеуі, урбанизация және қоршаған ортаның әсері. Бұл тенденцияны бәсеңдету үшін ерте скрининг, дұрыс тамақтану және халықтың ақпараттануын арттыру қажет. Тиімді шаралар қабылданбаса, мамандардың пікірінше, алдағы онжылдықтарда ерте тоқ ішек пен тік ішек обырының саны өсе береді.

Тамақтану мен өмір салтының әсері

Өмір салты мен тамақтану тоқ ішек пен тік ішек обырының даму қаупін тікелей арттырады. Зерттеулер тамақтануды негізгі қауіп факторларының бірі деп көрсетеді. Өте өңделген өнімдер, қызыл және өңделген ет, тәтті сусындарды көп тұтыну қабынуды күшейтіп, обырға бейімділікті арттырады.

Мысалы, Қазақстанда етті тұтыну деңгейі Дүниежүзілік қатерлі ісік зерттеу қоры ұсынған аптасына 500 грамм лимиттен екі есе жоғары. Зерттеуге қатысушылардың тек 8,6%-ы ғана балықты ұсынылған мөлшерде тұтынады, бұл тағамдық теңгерімсіздікке және обыр қаупінің өсуіне әкелуі мүмкін. Семіздік те маңызды қауіп факторы болып саналады, себебі артық май тіні созылмалы қабынуға және зат алмасудың бұзылуына ықпал етеді. Дегенмен, ғалымдар семіздіктің рөлі күрделірек болуы мүмкін екенін айтады: көптеген науқастар диагноз қойылғанға дейін еріксіз салмақ жоғалтады, бұл қауіпті бағалаудың стандартты әдістерін қайта қарау қажеттігін көрсетеді.

Генетикалық факторлар мен тұқым қуалаушылық

Генетика мен тұқым қуалайтын синдромдар да ерте тоқ ішек пен тік ішек обырының дамуында маңызды рөл атқарады. Ұлттық радиология ғылыми-зерттеу орталығының генетика зертханасының меңгерушісі Алексей Цукановтың айтуынша, жастардағы көптеген жағдайлар тұқым қуалайтын синдромдармен, мысалы, Линч синдромы және отбасылық аденоматозды полипозбен байланысты. Бұл бұзылыстар ісік супрессор-гендеріндегі мутациялардан туындайды, бұл жас кезде обырдың даму ықтималдығын күрт арттырады.

Ерте диагностика маңызды болғанымен, симптомдар жиі елеусіз қалады. Оларға тұрақты іш өту немесе қату, нәжісте қан, түсініксіз салмақ жоғалту және іштің тұрақты жайсыздығы жатады.

Диагностика мен алдын алудың жаңа мүмкіндіктері

Алексей Цуканов тұқым қуалайтын тарихы бар адамдар үшін генетикалық тестілеудің маңыздылығын атап өтеді: тұқым қуалайтын мутацияны анықтау өмір бойы клиникалық бақылау мен ерте араласуды ұйымдастыруға мүмкіндік береді, бұл өмір сүру ұзақтығын айтарлықтай арттырады. Скринингтің жаңа технологиялары да диагностика мүмкіндіктерін кеңейтуде. Мысалы, BGI Genomics компаниясының COLOTECT® ДНҚ метилдену тесті нәжістегі ДНҚ-ны талдау арқылы (SDC2, ADHFE1 және PPP2R5C гендері) обырға тән генетикалық маркерлерді анықтайды, бұл обырмен байланысты өзгерістерді ерте кезеңде инвазивті емес жолмен табуға мүмкіндік береді.

Скринингке қолжетімділіктің теңсіздігі

Тоқ ішек пен тік ішек обырына скринингке қолжетімділік аймаққа байланысты айтарлықтай өзгереді. Шығыс Еуропа мен Орталық Азияның кейбір бөліктерінде скрининг бағдарламалары біркелкі емес. Қазақстан, Литва, Латвия және Грузияда ұлттық скрининг бағдарламалары бар, ал басқа елдерде диагностика эпизодтық түрде жүргізіледі. Бұл көптеген жағдайлардың кеш анықталуына әкеледі.

Білім беру бағдарламаларының маңызы

Білім беру жұмысы жағдайды жақсартудың негізгі қадамы болып саналады. Ерте анықтауды арттыру үшін медициналық қызметкерлер мен халықты скринингтің маңыздылығы туралы оқыту қажет, — дейді Иммундық онкология зерттеу институтының кеңесшісі және Армениядағы Қатерлі ісік және дағдарыс институтының бас директоры Джемма Аракелян.

Координацияланған әрекеттер — табыстың кепілі

Тоқ ішек пен тік ішек обыры жас ересектер арасында жиі кездесуде, ал дұрыс емес өмір салты бұл үрдісте маңызды рөл атқарады. Өсіп келе жатқан мәселені шешу үшін мемлекет, денсаулық сақтау жүйесі және халық тарапынан үйлестірілген әрекеттер қажет: ақпараттандыруды арттыру, салауатты таңдау жасауға қолдау көрсету және ерте скринингке қолжетімділікті кеңейту. Бұл мәселенің өзектілігі арта бермек.